Mohlomphehi Motsamaisi oa Lipuisano/President ea Senate, Litho tse Khabane.

Ke leboha sebaka sena seo ke se fuoeng hore ke mpe ke hlalosetse litho tse khabane ka ts’ebetso ea ‘maene oa taemane oa Letšeng. ‘Nete ke susumelitsoe ke litaba tse ileng tsa hlahela likoranteng le maselinyaneng a mang libekeng tse sa tsoa feta, le lipotso tse neng li tsoa ho Litho tse Khabane tsa ntlo ena, tse neng li hakanya hore lefu la mohoebi e mong oa Afrika Boroa, monghali Bret Kebble, le amana le ts’ebetso e seng ntle ea ‘Maene oa Letšeng. 

Ke rata hore ka hona ke mpe ke hlakisetsa ntlo ena e khabane hore na litaba tsa Letšeng li boemong bofeng ha ha joale. 

Ke lumela hore Litho se Khabane kaofela lia tseba hore ‘Muso oa Lesotho o kopanetse ‘maene oa taemane oa Letšeng (Letšeng Diamonds (PTY) Ltd) le company ea Afrika Boroa e bitsoang Letšeng Investment Holdings (SA) (Pty) Ltd. ‘Muso o na le liabo (shares) tse etsang karolo ea mashome a mabeli a metso e mene lekholong (24%), ha Letšeng Investment Holdings (SA) (Pty) Ltd eona e na le liabo tse etsang karolo ea mashome a supileng a metso e tšeletseng lekholong (76%). 

Ka lehlakoreng la ‘Muso, halofo ea liabo tsa ona (12%) ke tse sa lefelloang, ha halofo e ‘ngoe eona ‘Muso o tla e lefella ha ‘maene o se o etsa phaello (ka li dividends). 

Ka lehlakoreng la Letšeng Investment Holdings (SA) (Pty) Ltd teng, liabo tsa bona tse 76% li arolelanoe ke li company tse tharo tjena: Johannesburg Consolidated Industries (JCI), e na le 40%; Matodzi 50%, ha Letšeng Guernsey e na le 10%. Matodzi ke company ea batho ba batšo ba Afrika Boroa (black empowerment) eo e leng karolo ea JCI, ha Letšeng Guernsey e le batho (individuals) ka ikopantseng. 

Chelete e neng e hlokahala hore ‘maene o buloe e ne e le M210 million. Hore ‘muso oa Lesotho o be le liabo tse itseng, o ne o tlameha ho lefa chelete e lekanang le liabo tseo o li batlang. Mohlala ke hore haeba ‘Muso oa Lesotho o ne o batla liabo tsa 50%, o ne o tlameha ho lefa M105 million. Ka bomalimabe ka nako eo ho neng ho buloa ‘maene, ‘muso o ne o sena chelete e kaalo. Ke ha ‘muso o tla ikeletsa hore o nke liabo tse tlaasana ho moo (24%) ebile ‘muso o sa li lefella hang-hang. 

Taba e ‘ngoe eo litho tse khabane li lokelang ho e tsena ke hore tumellano eo ho kenoeng ho eona, e fa ‘muso tokelo ea hore o ka ‘na oa eketsa liabo tsa oona ‘maeneng kamor’a lilemo tse hlano ho tloha ha ‘maene o ne o qala ho sebetsa. Letšeng le fuoe licence ka 1999, empa la qala tšebetso ka 2004. 

Mohlomphehi Motsamaisi oa Lipuisano/President ea Senate, Litho tse Khabane 

Potso e ka ba hore na joale ha ‘muso o ne o sena chelete e neng e hlokahala ho bula ‘maene, e leng M210 million, chelete e hlahile kae? Karabo ke hore Matodzi e ile ea nts’a M10 million; JCI ea nts’a M40 million; ea ba Letšeng Investment Holdings e kalima M160 million ho Industrial Development Corporation (IDC). Kalimong ena, JCI e ne e ile ea beha liabo tsa eona tsa Western Areas paneng. 

Motsamaisi oa JCI (CEO) e ne e le monghali Brett Kebble ea ileng a bolaoa ka ho thunngoa bosiung ba la 27 Loetse 2005 Gauteng ho la Afrika Boroa. 

Kamorao ho polao ea hae, ho ile ha hlaha likoranteng litaba tse ngata tsa mehopolo ea hore na o bolaetsoe eng. Tse ling li ile tsa hlaha website ea www. miningmix.com ka monghali David MacKay tse reng monghali Kebble e ne e se e le mopholosoa, ‘me o ne a tlil’o hlahisa bohlasoa bo etsahetseng li company tseo a neng a li tsamaisa tseo hara tsona MacKay a reng Kebble o ne a tlil’o re ‘maene oa Lets’eng o ne o rekisa litaemane tse tsoang Angola ka bolotsana e ka ke tsa Lets’eng (laundering). 

Pele a bolaoa, monghali Kebble e ne e le Motsamaisi oa licompany tse ngata tseo hara tsona ho neng ho ena le Western Areas le Randgold Exploration, esitana le JCI. Ho ile hoa hlaha likoranteng hore bohlasoa bo bile teng tsamaisong ea hae ea licompany tsena, Ho bile hoa hlaha hore monghali Kebble o ne a tlil’o rekisa kapa ho beha karolo ea JCI ho Letšeng (40%) Johannesburg Stock Exchange (JSE), e le ho fumana chelete eo a ka e tsetelang Western Areas. 

Ha litaba li le mothating ona, company ea lichelete e bitsoang Investec e ile ea pholosa JCI ka ho e kalmia chelete. Pallo ea pele ea hore Investec e tle e thuse JCI e bile hore monghali Kebble a theohe botsamaising ba licompany tseo a li okametseng,le ha a ne a tla sala e ntse e le Director ea JCI. Hona ho ile hoa etsahala, ‘me monghali Peter Gray a thonyetsoa ho ba Mookameli e mocha oa JCI. Pallo ea bobeli ea eba hore Investec e behe Western Areas, Randgold Exploration le liabo tsa JCI tse Lets’eng, ka tlasa tšireletso e bitsoang “Special purpose Vehicle” e tla laoloa ke Investec, ha ho ntse ho etsoa lipatlisiso ka botlalo ka litaba tsa JCI. 

Letšeng Investment Holdings (SA) e ile ea kopa ‘Muso oa Lesotho, joalo ka ha e le tšoanelo, tumello ea ho beha liabo tsa bona tsa Letšeng tlas’a tšireletso ena. Re ile ra ba kopa hore ba re fe lipallo tse tsamaisang ts’ireletso ena e le hore re tlo ithuta tsona ele re lumela kapa re hana. Ba ile ba phethisa. Re ne re sa ntsane re le lipuisanong tsena ha litaba tsa lefu la monghali Kebble le litaba tse le setseng morao tsa hore ‘maene oa Letšeng o sebelisoa e le kotopo ea ho rekisoa hoa litaemane tse seng molaong ho hlaha Angola, li hlahella. 

Hoo ke batlang ho ho tiisetsa Ntlo ena e Khabane ke hore Lesotho ke setho sa Kimberley Process e leng tumellano ea linaha tse hlahisoang taemane tlas’a Machaba a Kopaneng (UN). Ka hona, Lesotho le tlameha hore le hlakise ka bophara le be le fane ka lipalo-palo (statistics) tsa thekiso ea litaemane tsa lona. Re ile ra fumana re tlameha ho etsa melaoana eo Ntlo ena e Khabane e ileng ea e fetisa e laolang khoebo ea litaemane tse song ho ntlafatsoe (rough). 

Mokhatlo ona oa Kimberley Process o thehiloe ke linaha tse hlahisoang litaemane, industeri ea litaemane le Mekhatlo e ikemetseng (NGOs) tse kopanang selemo le selemo ho hlahisa maikutlo ka khoebo e na le ho bonts’a hore na ba tlolang melaoana eo e tsamaisang thekiso ea litaemane ke ba feng. Linaha tse fumanoang li tlotse melaoana ena li behelloa kathoko hore li se ke tsa hlola li hoeba ka rough diamonds ho fihlela li lokisitse litaba tsa tsona. Hona joale Liberia, Republic ea Congo (Brazzaville) le Ivory Coast li beheletsoe ka thoko. 

Ka mabaka a na re ile ra ithaopa selemong se fetileng ka Phato hore moifo oa bahlahlobi ba KP o tle ho tla re hlahloba. Ba ile ba kopana, har’a ba bang, le sepolesa sa Diamond Branch, Lekala la Customs, bahoebi ba litaemane le batho ba ‘maene oa Lets’eng ‘me ba ile ba fumana re sebetsa litaba tsa rona ka mokhoa o nepahetseng ‘me ba bolella Mokhatlo phuthehong ea ona e neng e tšoaretsoe Canada ka Mphalane 2004. 

Ka khothaletso ea Ntlo ena e Khabane, Lekala la heso le entse bonnete ba hore ka linako tsohle hona le baemeli ba ‘Muso ‘maeneng oa Lets’eng. Ha ho buloe mobu oa litaemane baemeli ba ‘Muso bo le sieo. Qetellong ea letsatsi le leng le le leng moemeli oa rona le oa ‘maene ba tekenela boima ba litaemane tse hlahisitsoeng. Ha li tlil’o rekisoa li bekhoa hape e le ho bona hore boima ha boa fetoha. Leha motho ea lekanyang hore na li ka rekoa ka bokae a etsa likhakanyo tsa hae (valuer), baemeli bana ba teng. Ha li il’o ntšetsoa ka ntle bakeng sa thekiso boemeli ba ‘Muso bo akhang Lekala la Customs bo teng, ho fihlela li koaloa ka mokotlaneng o bulehang ka thata (tamper proof). Ka nako tsohle ho na le Sepolesa sa Lesotho ‘maeneng, le security sa ‘maene seo ka machine ea li li-camera e bolokang likhatiso tsa eona khoeli kaofela. 

Beng ba Letšeng ba entse qeto ea hore litaemane tse Letšeng li rekisoa ‘marakeng oa machaba ka tlholisano (tender) e le ho fumana theko e ntle. 

Litaemane tsena li fihla moo li rekisoa, Lekala la ‘Muso la naha e tsamaisang khoebo ea rough diamonds le ea li hlahloba boteng ba moemeli oa ‘maene, e le ho sheba hore na boima bo ts’oana le bo ngotsoeng lipampiring. Ha ho na le phoso, naha eo ho rekisetsoang ho eona e tsebisa mong’a litaemane, linaha tseo e leng litho tsa KP, hammoho le molula setulo oa KP. Litaemane tse belaelloang ha li rekisoe ho fihlela komiti ea KP e bitsoang Plenary e lutse ho hlahloba taba eo, le ho e etsetsa qeto. 

Letšeng le hlahisa pakeng tsa 4,000 le 5,000 carats ka khoeli ‘me ha ho phapang le nako eo ho neng ho sebetsa De Beers, le boholo ba tsona (size distribution) ha bo ea fapana. Letšeng ena le “grade” e tlaase (2 carats/hundred ton) feela karolo ea leshome ho lekholo (10%) ke litaemane tsa boima ba likarate tse 10 ho isa holimo ‘me ke tsona tse etsang hore ‘maene o phele. 

Ho latela nalane e na ea Letšeng ka tlhahiso ea litaemane, ha hona mokhoa oo ho ka khukhuntšoang litaemane tsa Angola kapa tsa naha e feng kapa e feng. Re sa le bannyane haholo tlhahisong ea litaemane moo re ka bapalang ka eona. Re ngotse lengolo le eang ho monghali MacKay, ra ba ra ntša phatlalatso e eang maselinyaneng (Press Release) ho shanofatsa litaba sena le hore monghali MacKay a li hlahise Khatisong ea hae e le hore lefats’e le tsebe hore ha re sebetsane le litaemane tse seng molaong. 

Ha e le litabeng tsa hore na Letšeng le ea rekisoa kapa che, hoo ho ke ke hoa etsahala ntle le tumello ea ‘Muso oa Lesotho. JCI e ke ke ea rekisa liabo tsa eona ntle le tumello ea ‘muso, ‘me ‘muso o tlameha ho amohela (vet) company e tlang ho nka sebaka sa JCI. 

Mohlomphehi Motsamaisi oa Lipuisano/ President ea Senate, Litho tse Khabane 

Ke mpe ke bolele hore ho tloha haesale ‘maene o qala ho kena tšebetsong ka Motšeanong 2004 ho fihlela joale, ‘Muso oa Lesotho o se o fumane litsiane (royalties) tsa chelete e M35 million, re sa bale khafa eo Lets’eng le e lefang. 

Ka hona, Litho tse Khabane, ho bohlokoa hore lona le le babusi le be le tsebo e nepahetseng ka litaba tsena tsa khoebo ea litaemane, le tle le tsebe ho thusa ‘muso oa lona ka ho o sireletsa ha o hlaseloa ke ba sa re lakaletseng katleho. 

Kea leboha.

27 October 2005