POLELO EA MOHLOMPHEHI TONA KHOLO, NTATE PAKALITHA BETHUEL MOSISILI, MP. MALEBANA LE MEPUTSO EA LITHO TSE KHABANE TSA PARAMENTE LE LIOFISI TSE KHETHEHILENG (STATUTORY POSITIONS) NTLONG EA PARAMENTE - MASERU  08 PHUPTJANE 2005
 

Motsamaisi oa Lipuisano

Moetapele oa Ntlo

Matona a Khabane

Baetapele ba Mekha ea Bohanyetsi

Litho tse Khabane

Litho tse Khabane li tla hopola polelo eo nkileng ka e etsa kahare ho Ntlo ena e khabane ka khoeli e Phato, ngoahola, malebana le liqeto tsa Lekhotla la Matona ha le ne le le phuthehong ea boikhutso Setsing sa metsi a Lihlaba, Ha Mohale. Hantle-ntle litho tse khabane tsa Lekhotla la Sechaba li khutletse tabeng eo maoba mona ka tlhahiso (motion) e neng e re ke potlakise phethahatso ea ts'episo eo ea mohla monene! Hara lintlha tsa bohlokoa polelong eo, ke ne ke tsebise hore 'Muso o tla hlahloba meputso ea litho tse khabane, ho ipapisitsoe le boemo ba Paramente naheng e busoang ka puso ea sechaba ka sechaba. Ka bonts'a hore Lekhotla la Matona le hlokometse hore paramente ka kakaretso e saletse morao ha e bapisoa le mekhahlelo e meng ea puso. Ka tsoela pele ho bonts'a hore, mohlomong hona ke litholoana tsa bosieo ba puso ea sechaba ka sechaba, ka nako e telele naheng ena. Ntlheng ena litho li ile tsa supa ka nepo maoba hore leha ho le joalo, e se e le lilemo tse leshome le metso e 'meli joale Paramente e le teng, Lesotho le khutletse pusong ea sechaba ka sechaba! Ke 'nete ho joalo.

Mohlomphehi Motsamaisi/ Mookameli oa Lipuisano le litho tse khabane, ke motlotlo ho tlalehela Ntlo ena e khabane hore, ho latela polelo eo, le bohlokoa ba taba ena, ke ile ka theha komiti e bopiloeng ka litho tsa Lekhotla la Matona, ho hlahloba le ho etsa likhothaletso e le ho phethahatsa ts'episo eo ea ka. Komiti ena e bopiloeng ka Letona la Lichelete, la Lihloliloeng, la Puso ea Libaka, la Machabeng, la Bophelo, le la Likhokahanyo, e phethile karolo ea pele ea thomo, e leng e amanang le meputso, le tatellano ea maemo. Lekhotla la Matona le ananetse likhothaletso tseo, 'me le entse qeto ea ho li phethahatsa. Karolo ea bobeli, e leng ea litsiane le lipallo tse ling tsa ts'ebetso ea maparamente, e ntse e hlahlojoa haholo hobane tse ling tsa lintlha li hloka liphetoho molaong.

Mohlomphehi le litho tse khabane, qeto ena e fihletsoe kamor'a boithuto bo pharaletseng, liphuputso, le tlhahlobo e tebileng ea boemo ba mosebetsi oa paramente, le meputso ea bahlanka ba sechaba, le ba mafapha a ikemetseng, le ba sebeletsang likhoebo tsa 'muso (public enterprises) naheng ena, ekasitana le linaheng tse ahisaneng le Lesotho, haholo-holo Linaha tsa Selekane (Commonwealth) tikolohong ena e ka boroa ho Afrika (SADC). Kaholimo ho liphuputso tsa eona, komiti e sebelisitse le boithuto bo neng bo entsoe ke IDM ngoahola-kola, le bo entsoeng ngoahola ke Bongoli ba Lekhotla la Matona (Cabinet Secretariat).

Har'a lintlha tse sibolotsoeng ke boithuto le lipatlisiso tsena, ntumelle Mohlomphehi Motsamaisi/Mookameli oa Lipuisano ke qoole tse latelang:

  •   Boemo ba meputso e teng ha hajoale, ha bo natse tlhahlamano le boikarabello bosebeletsing ba sechaba. Mohlala, tebello e ne e ka ba hore meputso ea Matona e be kaholimo ho ea Bangoli ba Baholo ba Makala a 'Muso. Empa ha ho joalo.
  •  Puso ea sechaba ka sechaba e thehiloe holim'a lits'iea tse tharo, e leng Paramente, Phethahatso (Executive) le Makhotla a Molao (Judiciary). Ka hona, Mohlomphehi Motsamaisi/ Mookameli oa Lipuisano, le mona tebello e ne e ka ba hore ho be le katamelo meputsong ea ba ts'oereng mafapha ana. Empa ha ho joalo.
  •  Taba e 'ngoe ke hore le liofising tseo boikarabello bo lekanang, joaloka Balula-setulo ba Likomisi (IEC, PSC, TSC) meputso eona ha e lekane.
  •  Ha re sheba meputso le litsiane tsa Litho tsa Paramente Linaheng tsa Selekane (Commonwealth) le tikolohong ena e ka boroa ho Afrika (SADC), ho fumanehile hore Lesotho le ntse le le tlaase haholo ha le bapisoa le tsona. Che, 'nete ke hore le moruo oa lona o ntse o le tlaase ha ho bapisoa.  Ka lebaka leo, e ka ba phoso ho itekanya le linaha tseo, etsoe! Nketjoane o ne a phatlohe mpa ka ho itekanya le khomo! empa le hona ha mona feela, ruri Paramente e saletse morao ho mafapha a mang.
  • Ntlha e 'ngoe ke hore, meputso le litsiane tsa Paramente ea Lesotho, le liofisi tse khethehileng Lesotho mona (Statutory Positions) e tlaase-tlaase haholo ha e bapisoa le meputso le litsiane tsa bahlanka ba sebetsang likhoebong tse kholo tsa 'Muso (Public Enterprises) tse kang LHDA, LNDC, LEC, BEDCO, CAS, LTA, LRA, IDM, CBL, joalo-joalo, le hoja tse ngata tsa tsona li ts'ehelitsoe ke 'Muso ka lichelete.

      Mohlomphehi Motsamaisi/Mookameli oa Lipuisano le Litho tse Khabane, lintlha tsena le tse ling tse hlahang likhothaletsong tsa Komiti ea Matona e entseng mosebetsi ona, li tiisa taba ea hore Paramente e saletse morao ntlheng ea meputso le litsiane tse lokelang Ntlo e na e khabane. Ka hona, Lekhotla la Matona le entse qeto, ea ho ntlafatsa meputso ea Litho tsa Paramente le ea liofisi tse khethehileng (Statutory Positions). Qeto ena e tla kena ts’ebetsong ho tloha maqalong a khoeli ea Phupu, lemong sena sa lichelete (2005/2006); ‘me nyollo ena ea meputso e tla fella kahar’a likhakanyo tsa lichelete tsa selemo sena. Letona la Lichelete le tla bona hore na le etsa liphetoho ho kae likhakanyong, empa le sa tlole moeli o akaretsang oa kabo e entsoeng ke Paramente; ‘me le tla tlaleha ts’ebetso eo likhakanyong tsa tlatsetso (supplementary Estimates) joaloka mehla.

Mohlomphehi Motsamaisi/Mookameli oa Lipuisano, ke lokela ho bonts’a Ntlo ena e khabane le ho khoba sechaba matsoalo hore meputso ena e khothaletsoang e ntse e fokola, ha e bapisoa le meputso ea mafapha ana ao ke seng ke buile ka ‘ona a akhang: likhoebo tse kholo tsa ‘Muso (Public Enterprises), Linaha tsa Selekane (Commonwealth), ekasitana le linaha tsa Tikoloho e ka boroa ho Afrika (SADC).

Taba ena ea phapano e kholo ea meputso le litsiane likhoebong tsa ‘Muso ka bo-oona ehlile ke tabahali. Bang ba ka re ho bapisoa ntho tse peli tse sa ts’oaneng – e ‘ngoe e etsa liphaello (profit-making), athe e ‘ngoe ha e etse liphaello ho latela boleng ba eona. Potso ea bohlokoa e ts’oanelang ho botsoa le ho arajoa ke hore na khoebo eo e etsang liphaello ke ea mang; le hore na ho a nepahale hore liphaello, haeba li teng, li felle basebetsing, ebe mong’a khomo eena ha ts’oase letho? Ka mantsoe a mang, na ho a nepahale hore molisana a its’oaele likonyana Kaofela, ebe mong’a mohlape eena o kobile linala? Ke lakatsa hore litho tsa liboto tsa botsamaisi, le baokameli ba likhoebo tsena tsa sechaba ba shebe taba ena hantle, hobane le rona re ba lisitse ka ihlo le nchocho ho tloha joale. Haeba molao o tlameha ho fetoha ho tla ba joalo, hobane ruri ha se ntho e utloahalang hohang hore hlooho ea naha e hlahe e le ea bosupa lenaneng la meputso e lefshoang kahar’a naha; hore ebe hlooho ea ‘Muso eona e hlaha e le ea leshome le metso e robeli ka morao ho baokameli ba likhoebo tsa ‘Muso, le oa bohlano ka morao ho bahlanka ba bang ba ‘Muso ba ts’oereng mesebetsi e khethehileng (statutory position holders).

Litho tse Khabane, ke ts’oanelo ea ka hore mothating ona ke lokolise ka bokhuts’oanyane mabaka a susumelitseng Lekhotla la Matona ho etsa qeto ena:

·        Puso ea sechaba ka sechaba e hloka metheo le lits’ia tse tiileng; Paramente ke e ‘ngoe ea lits’ia tsena. Ke ts’oanelo le toka, ha ho le joalo, hore Paramente le maoto a mang a pits ena ea puso ea sechaba ka sechaba, a akhang Phethahatso (Executive) le  makhotla a Molao (Judiciary), li ntlafale.

·        Maoto ana a mararo a puso a lokela ho sebeletsoa ka tsela e ts’oanang, lebitsong la toka le ho netefatsa hore a ts’oarane le mosebetsihali ona oa sechaba ka boikitlaetso bo ts’oanang, ‘me ho se na makukuno le ho supana ka menoana.

·        Meputso e ntlafetseng e tla etsa hore le rona naheng ena re tsebe ho hohela, le ho ba le botsamaisi ba puso bo sehlahlo, bo mafolo-folo, ‘me bo nang le Leseli, boikitlaetso le boiphihlelo ts’ebeletsong ea sechaba le ntlafatsong ea naha ka Mahlale le maoa a sejoale-joale.

Mohlomphehi Motsamaisi/Mookameli oa Lipuisano le Litho tse Khabane, e le ho thetha polelo ena, ntumelleng ke lebohe ha e le mona le bile le mamello ho tla fihlela mona, le ho re fa monyetla oa ho etsa ts’ebetsohali ena eo ke e tekang kajeno. Tšebetso ena le qeto ena, ha lia ba bonolo hobane ruri ha ho moo re nkang teng. “Khomo ha li kae, batho re bangata.” Empa le ha ho le joalo, Mosotho o be a opile khomo lenaka ha a re: “Bana ba monna ba arolelana hlooana ea tsie”; le hore “Mabele a poloa ka a mang.” A mang maele ao ke a hopolang ka hloko, ao re neng re phehisana ka ona le ‘m’e Motsoali oa ka, ha lijo li fokola lapeng, joale re tseka hore na ho sieloa mang pakeng tsa hae le rona bana, ke a reng: “Marabe o jeoa ke bana” , joale e be Motsoali o araba ka a reng: “E ea shoa, mahe a bole”! Ho sa le joalo le kajeno’a bo kajeno, ho nts’o le pelo-keletsi ke hona ho ela hloko mahlakore kaofela! Ntlha ena e bohlokoa haholo nakong ena eo re thehang mothati oa bobeli oa puso ea sechaba ka sechaba, e leng ka Makhotla a Puso ea Libaka a sa tsoa khethoa.

Ke nka monyetla le sebaka sena ho ipiletsa ho bohle ho talima taba ena e thata, e boima empa ea bohlokoa ruri, ka ‘nete le toka, e seng ka mafufa, mano le boikaketsi. “Nete e ts’oanelang ho thuloa ka phatla tse pholileng, ha ho sebetsoa taba tsa mofuta ona ke hore ho se talingoe motho, ho mpe ho talingoe ofisi le boikarabello sechabeng, bo jereng ke ofisi eo (level of responsibility); basebetsi bao ofisi eo e ba laolang; nako eo ea ka ofising eo a ka e lulang (tenure of office); Kotsi e ka oelang ea ts’oereng ofisi eo (risk factor inherent in the office), joalo-joalo. Ha ho ne ho ka talingoa lintlha tse kang tsena, puo tse mona tse somang le ho phoqa ho tletseng keiso, tse kang ho re: “Maparamente a inyetleletsa”, kapa “E polang e eme setheng”. Kapa hore re: “Maparamente a tlile furung/nonts’ong (Feedlot)” li ne li tla ea moriting. Mohlomong, joaloka ha Komiti ea Matona e elelitse, ho molemo hore kamoso ho thehoe Komisi e ikemetseng e tla ‘ne e lekola le ho beha leihlo taba tsa methati ena ea bosebeletsi ba sechaba. Taba e ‘ngoe e hlakileng ke hore kilibitla ena ea taba ha se e ka qetoang hang, ka ho panya ha nts’i, empa e hloka ho lula e sebetsoa, ho fihlela taba li fihlile malulong. Le ha ho le joalo, a re leboheng, Litho tse Khabane, etsoe “sejo-senyane ha se fete molomo”! 

                                              KHOTSO !!!     PULA !!!       NALA!!!

09 Phuptjane 2005

  source: